Klasyka na dobranoc – Baśnie Andersena

Baśnie Hansa Christiana Andersena to klasyka, której nie może zabraknąć na półce dziecka. Jego dzieła są znane na całym świecie, a od 1956 nazwisko Andersena sygnuje nagrodę dla najwybitniejszych twórców utworów dla dzieci (Medal im. Hansa Christiana Andersena nazywany jest również Małym Noblem). Myślę, że powrót do baśni dzieciństwa, będzie też frajdą dla rodziców, którzy odkryją tę lekturę na nowo. 

Tak samo jako w przypadku Baśni Braci Grimm, kupując Baśnie Andersena, warto zwrócić uwagę na nazwisko tłumacza. Najbardziej znanych (i uznanych) przekładów na język polski dokonali: Jarosław Iwaszkiewicz, Stefania Beylin i Stanisław Sawicki.

Hans Christian Andersen był duńskim pisarzem doby romantyzmu. Jego baśnie są częściowo inspirowane sagami skandynawskimi, motywami ludowymi oraz literaturą obcą (m.in. Księgą tysiąca i jednej noc) (por.: D. Żebrowska, 2008, s. 142). Znajomość duńskich baśni ludowych autor zawdzięcza swojej babce (por.: A. Milska, 1989, s. 10). Czas z nią spędzony, to jeden z nielicznych pozytywnych wspomnień nieśmiałego syna ubogiego szewca.

                                                                                              

Na tle innych utworów dla dzieci, Baśnie Andersena wyróżniają się niezwykłą wrażliwością na krzywdy innych (ludzi biednych czy starszych, a nawet przedmiotów jak w przypadku ołowianego żołnierzyka). Baśnie Braci Grimm mogą przerażaćokrucieństwem, ale historie napisane przez duńskiego bajkopisarza uderzają w naszą „czułą strunę”. Według Danuty Żebrowskiej to pierwsza dziecięca szkoła filozoficzna – Andersen w swoich historiach porusza tematy egzystencjalne i związane z moralnością (2008, s. 146).

Baśnie duńskiego autora są niestety także pełne stereotypów kulturowych. Widać to głównie w kreacjach kobiet, które przypominają delikatne kwiaty, jak np. tytułowa Calineczka – krucha i potulna. Chwilami można odnieść wrażenie, że są to prześmiewcze przedstawienia, jak np. w Księżniczce na ziarnku grochu, która kończy się zamianą rzeczonego ziarnka w muzealny eksponat. Przeciwieństwem do tych przedstawień są demoniczne kobiety, tj. Królowa Śniegu. We wspomnianej baśni Królowa Śniegu zostały przedstawione oba wyobrażenia: tytułowa Królowa Śniegu (kobieta-demon) kontra Gerda (niewinna i delikatna młoda dziewczyna). Według Grażyny Lasoń-Kochańskiej Królowa Śniegu to baśń o dojrzewaniu, w której Kay początkowo wybiera uosabiającą erotyzm i zło Królową Śniegu, po czym ratuje go modlitwa Gerdy (2011, s. 70-71). Andersen tworzy więc ideał kobiety pozbawionej cielesności – na wskroś dobrej i religijnej. Badacze widzą w tym obawy autora przed własnym erotyzmem jako siłą destrukcyjną (uważa się, że Andersen był biseksualny i całe życie próbował zrozumieć swoją seksualność) (por.: G. Lasoń-Kochańska, 2008, s. 59-71).

Andersen o swoich utworach: Moje baśnie przeznaczone są zarówno dla starszych, jak i dla dzieci. Te ostatnie rozumieją tylko zewnętrzny tok, a ludzie dojrzali odczuwają ich głębszą treść (za: A. Milska, 1989, s. 23). Dorośli mogą dostrzec w baśniach pytania o sens życia czy obyczajowe tło epoki i narzucane nam społeczne role. Dla dzieci natomiast baśnie Andersena to piękne lekcje wrażliwości – w stosunku do ludzi, zwierząt i przedmiotów.

Bibliografia:

D. Żebrowska, 2008, Poznawcze i wychowawcze wartości baśni Hansa Christiana Andersena [w:] „Studia Gdańskie. Wizje i rzeczywistość” nr 5.

A. Milska, 1989, Dzieje życia Hansa Christiana Andersena [w:] Baśnie, Warszawa.

Fotografie wydania Naszej Księgarni z roku 1989 (ilustracje Krystyny Michałowskiej).